داروهای ممنوعه در فاویسم؛ فهرست داروهای خطرناک و پرخطر

• دسته بندی: دانستنی های پزشکی / اخبار

فاویسم و داروهای ممنوعه در فاویسم فقط یک فهرست ساده از نام داروها نیستند؛ بعضی ترکیبات می‌توانند در فرد مبتلا به کمبود آنزیم G6PD فشار اکسیداتیو را بالا ببرند و به تخریب گلبول‌های قرمز منجر شوند. در میان داروهای شناخته‌شده، داپسون، متیلن بلو، راسبوریکاز، پرایماکین و تافنوکوین از مهم‌ترین ترکیبات پرخطر هستند و نیتروفورانتوئین نیز در راهنمای CPIC در گروه خطر متوسط قرار گرفته است.

داروهای ممنوعه در فاویسم؛ فهرست داروهای خطرناک و پرخطر

بیماری فاویسم چیست؟

فاویسم معمولا به وضعیت ناشی از کمبود آنزیم G6PD گفته می‌شود؛ در این شرایط گلبول قرمز توان کافی برای مقابله با فشار اکسیداتیو ندارد و مواجهه با برخی داروها، عفونت‌ها یا باقلا می‌تواند به تخریب گلبول‌های قرمز و کم‌خونی همولیتیک منجر شود. شدت این واکنش در همه افراد یکسان نیست و نوع ژنتیکی کمبود G6PD نیز اهمیت دارد.

در حالت عادی، آنزیم G6PD به گلبول قرمز کمک می‌کند در برابر ترکیبات اکسیدکننده از خود محافظت کند. وقتی فعالیت این آنزیم پایین باشد، گلبول قرمز آسیب‌پذیرتر می‌شود. به همین دلیل دارویی که برای بیشتر افراد بی‌خطر است، ممکن است در فرد مبتلا به کمبود G6PD دردسرساز شود.

موضوع فقط خود دارو نیست. یک عفونت شدید هم می‌تواند فشار اکسیداتیو بدن را بالا ببرد و زمینه همولیز را فراهم کند. بنابراین گاهی مشاهده کم‌خونی پس از مصرف آنتی‌بیوتیک به اشتباه کاملا به دارو نسبت داده می‌شود، در حالی که خود عفونت هم می‌تواند عامل اصلی باشد. این مسئله یکی از دلایل اختلاف میان فهرست‌های قدیمی و راهنماهای جدیدتر است.

از نظر عملی، فرد مبتلا باید هنگام مراجعه به پزشک، دندانپزشک، داروساز یا اورژانس، ابتلا به فاویسم یا کمبود G6PD را از ابتدا اعلام کند. داشتن یک فهرست به‌روز از داروهای پرخطر نیز می‌تواند احتمال تجویز اشتباه را کاهش دهد.

داروهای ممنوعه در فاویسم کدام‌اند؟

بر اساس راهنمای CPIC، داروها را بهتر است به‌جای یک فهرست سیاه یکسان، بر اساس میزان خطر دسته‌بندی کنیم. در گروه پرخطر، داپسون، متیلن بلو، راسبوریکاز، پرایماکین با دوز استاندارد و تافنوکوین قرار دارند و برای فرد دارای کمبود G6PD باید از مصرف آنها اجتناب شود. پگ‌لوتیکاز و تولوئیدین بلو نیز در همین گروه قرار گرفته‌اند.

این دسته‌بندی با برخی فهرست‌های قدیمی تفاوت دارد. برای نمونه، WHO در فهرست‌های خود نیتروفورانتوئین، داروهای سولفونامیدی و برخی کینولون‌ها را با خطر همولیز مطرح کرده است، اما CPIC با بررسی شواهد جدیدتر، نیتروفورانتوئین را در گروه خطر متوسط قرار داده و درباره بسیاری از هشدارهای قدیمی رویکرد دقیق‌تری اتخاذ کرده است.

پرایماکین و تافنوکوین؛ چرا در فاویسم اهمیت ویژه‌ای دارند؟

پرایماکین و تافنوکوین از داروهایی هستند که در مبتلایان به کمبود G6PD می‌توانند خطر قابل توجهی ایجاد کنند. این داروها بیشتر در درمان و پیشگیری از عود برخی انواع مالاریا کاربرد دارند و به همین دلیل WHO برای استفاده از آنها، بررسی وضعیت G6PD را مورد تأکید قرار داده است.

پرایماکین در افراد دارای کمبود G6PD می‌تواند موجب کم‌خونی همولیتیک حاد شود. شدت خطر به میزان فعالیت آنزیم، نوع واریانت G6PD و مقدار دارو ارتباط دارد. WHO در دستورالعمل‌های جدید خود برای برخی بیماران با فعالیت پایین G6PD، استفاده از رژیم‌های خاص پرایماکین را فقط تحت نظارت و پایش پزشکی مطرح می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان تمام دوزها و شرایط را یکسان دانست.

تافنوکوین نیز بدون اطلاع از وضعیت G6PD نباید به‌صورت خودسرانه مصرف شود. WHO تأکید دارد که برای استفاده ایمن از این دارو، آزمایش کمی یا نیمه‌کمی مناسب اهمیت دارد.

پس اگر فرد مبتلا به فاویسم برای درمان مالاریا یا بیماری دیگری نیازمند داروهای این گروه باشد، تصمیم‌گیری باید توسط پزشک و بر اساس نتیجه آزمایش G6PD انجام شود؛ خودداری یا مصرف خودسرانه هر دو می‌توانند خطرناک باشند.

نیتروفورانتوئین برای فاویسم ممنوع است؟

نیتروفورانتوئین یکی از بحث‌برانگیزترین موارد در فهرست داروهای مرتبط با کمبود G6PD است. منابع قدیمی‌تر آن را در گروه داروهای دارای خطر قطعی قرار داده‌اند، اما راهنمای جدید CPIC با بررسی شواهد موجود، آن را در گروه خطر متوسط گذاشته است؛ یعنی نمی‌توان برای تمام افراد مبتلا یک حکم ساده ممنوع صادر کرد.

با این حال، این موضوع به معنی مصرف آزادانه آن نیست. گزارش‌هایی از کم‌خونی همولیتیک پس از مصرف نیتروفورانتوئین در فرد دارای کمبود G6PD وجود دارد و به همین دلیل مصرف آن باید با توجه به وضعیت بیمار، دوز، طول درمان و وجود عوامل خطر بررسی شود.

این موضوع در فاویسم در بارداری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. یک گزارش پزشکی، بروز کم‌خونی همولیتیک شدید را در یک زن باردار مبتلا به G6PD deficiency پس از درمان با نیتروفورانتوئین نشان داده است. از طرف دیگر، خود بارداری هم محدودیت‌های دارویی جداگانه‌ای دارد و در اواخر بارداری نگرانی‌هایی درباره خطر همولیز نوزاد مطرح شده است.

بنابراین اگر فرد باردار مبتلا به کمبود G6PD دچار عفونت ادراری شود، نباید خودسرانه نیتروفورانتوئین را از داروهای قبلی مصرف کند یا بدون مشورت آن را جایگزین کند. انتخاب آنتی‌بیوتیک باید با توجه به نوع عفونت، کشت ادرار، مرحله بارداری و وضعیت G6PD انجام شود.

این مقاله را از دست ندهید: استامینوفن در بارداری و اوتیسم؛ بالاخره این دارو برای جنین خطر دارد یا نه؟

داروهای سولفا و آنتی‌بیوتیک‌ها در فاویسم

داروهای سولفونامیدی از مواردی هستند که در فهرست‌های مربوط به فاویسم زیاد دیده می‌شوند؛ از جمله برخی فرآورده‌های حاوی سولفامتوکسازول. WHO در منابع خود این گروه را در میان ترکیبات دارای خطر همولیز آورده است.

با این حال، یک نکته مهم نباید گم شود: فهرست‌های قدیمی داروهای ممنوعه بسیار طولانی‌تر از فهرست داروهایی است که امروزه شواهد قوی برای منع مصرف آنها وجود دارد. بررسی‌های مبتنی بر شواهد نشان داده‌اند که بسیاری از نسبت‌دادن‌های قدیمی به همولیز، از گزارش‌های موردی یا همزمانی مصرف دارو با عفونت ناشی شده‌اند و رابطه علت و معلولی آنها قطعی نیست.

بنابراین درباره یک آنتی‌بیوتیک خاص نباید فقط با دیدن نام آن در یک جدول اینترنتی تصمیم گرفت. پزشک باید نام دقیق دارو، ترکیبات آن، مقدار مصرف و شدت کمبود G6PD را در نظر بگیرد. در عمل، مهم‌ترین مواردی که باید درباره آنها حساسیت بیشتری داشت شامل موارد زیر است:

• داپسون
• نیتروفورانتوئین
• برخی سولفونامیدها
• برخی داروهای ضد مالاریا مانند پرایماکین
• برخی ترکیبات اکسیدکننده دیگر

متیلن بلو و راسبوریکاز دو داروی کمتر شناخته‌شده اما مهم

متیلن بلو شاید در نگاه اول دارویی نباشد که بیشتر مردم آن را در فهرست داروهای خطرناک فاویسم تصور کنند، اما در کمبود G6PD می‌تواند مشکل جدی ایجاد کند. حتی در شرایطی که برای درمان متهموگلوبینمی استفاده می‌شود، وجود کمبود G6PD اهمیت زیادی دارد و می‌تواند باعث تشدید همولیز شود.

راسبوریکاز نیز دارویی تخصصی است که عمدتا در شرایط خاص انکولوژی استفاده می‌شود. CPIC آن را در گروه خطر بالای کمبود G6PD قرار داده و توصیه به اجتناب از مصرف آن در فرد دارای کمبود این آنزیم می‌کند. علت اهمیت این دارو تولید استرس اکسیداتیو و ارتباط روشن آن با همولیز و متهموگلوبینمی است. برای خرید کپسول مولتی پریناتال کلیک کنید.

این دو مثال یک پیام مهم دارند؛ داروی خطرناک برای فرد مبتلا به فاویسم حتما دارویی نیست که مصرف روزمره داشته باشد. ممکن است بیمار در اورژانس یا هنگام بستری در بیمارستان با دارویی مواجه شود که نام آن را قبلا نشنیده است. به همین دلیل اعلام ابتلا به G6PD deficiency به کادر درمان اهمیت زیادی دارد.

آیا آسپرین، استامینوفن و ایبوپروفن در فاویسم ممنوع هستند؟

نه؛ نمی‌توان هر سه دارو را به‌طور کلی در گروه داروهای ممنوع قرار داد. درباره این مسکن‌ها، دوز مصرفی، شواهد علمی و وضعیت فرد اهمیت زیادی دارد.

CPIC، آسپرین تا 1 گرم در روز را در گروه خطر کم تا بدون خطر قرار داده است، هرچند شرایط بالینی بیمار همچنان باید در نظر گرفته شود.

درباره ایبوپروفن نیز یک مرور سیستماتیک در کودکان مبتلا به G6PD deficiency شواهد بسیار کمی برای ایجاد همولیز پیدا کرد و نتیجه گرفت که در صورت وجود چنین خطری، احتمال آن بسیار پایین است. بنابراین قرار دادن ایبوپروفن در فهرست داروهای کاملا ممنوع با شواهد فعلی همخوانی ندارد.

استامینوفن نیز در برخی منابع به احتیاط نیاز دارد و نباید با دوزهای بالاتر از مقدار توصیه‌شده مصرف شود. مهم‌تر از همه، فرد نباید تصور کند چون یک مسکن رایج است، هر مقدار از آن برای او مناسب خواهد بود.

پس بهتر است به جای ترساندن بیمار از تمام مسکن‌ها، دارو را بر اساس دوز، مدت مصرف، شدت کمبود G6PD و شرایط بالینیارزیابی کرد. برای خرید ویتامین ای یورو ویتال کلیک کنید.

در صورت مصرف اشتباه داروی ممنوع در فاویسم چه کنیم؟

اگر فرد مبتلا به G6PD به‌اشتباه دارویی پرخطر مصرف کرده است، نباید منتظر بروز مشکل بماند یا خودسرانه داروی دیگری برای خنثی‌کردن آن مصرف کند. تماس سریع با پزشک، داروساز یا مرکز درمانی بهترین اقدام است؛ مخصوصا در مورد داروهای پرخطر مانند داپسون، راسبوریکاز، متیلن بلو یا پرایماکین.

واکنش همولیتیک ممکن است با فاصله زمانی پس از مواجهه ایجاد شود و شدت آن نیز در افراد مختلف متفاوت است. نشانه‌هایی مانند ادرار بسیار تیره، زرد شدن پوست یا چشم، رنگ‌پریدگی، ضعف شدید، تنگی نفس، تپش قلب یا درد شکم باید جدی گرفته شوند.

در صورت بروز کم‌خونی همولیتیک شدید، ممکن است بیمار به بررسی آزمایشگاهی و در موارد جدی‌تر به بستری یا تزریق خون نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی نام دارو، مقدار مصرف، زمان مصرف و سایر داروهای همزمان را به کادر درمان بگویید. اگر بسته دارو در دسترس است، همراه خود ببرید.

آیا آزمایش G6PD برای تشخیص فاویسم لازم است؟

بله، آزمایش فعالیت G6PD ابزار مهمی برای تشخیص کمبود این آنزیم است، اما نتیجه آزمایش باید با شرایط بالینی تفسیر شود. در برخی موقعیت‌ها، به‌خصوص پس از یک حمله همولیز، نتیجه ممکن است گمراه‌کننده باشد؛ بنابراین پزشک در صورت نیاز آزمایش را در زمان مناسب تکرار می‌کند.

این مسئله در افرادی که سابقه خانوادگی، زردی غیرمعمول یا واکنش همولیتیک پس از مصرف دارو داشته‌اند اهمیت بیشتری دارد.

همچنین نباید فقط به یک نتیجه ژنتیکی یا یک عدد آزمایشگاهی نگاه کرد. راهنمای CPIC تأکید می‌کند که در برخی افراد، به‌ویژه کسانی که وضعیت ژنتیکی یا فعالیت آنزیمی آنها پیچیده است، اندازه‌گیری فعالیت آنزیم برای تصمیم‌گیری دارویی اهمیت دارد.

پس داشتن نتیجه آزمایش G6PD و ثبت آن در پرونده پزشکی می‌تواند هنگام مراجعه به پزشک یا بستری‌شدن بسیار کمک‌کننده باشد. برای خرید کپسول ماکاویت اف کلیک کنید.

سخن پایانی

داروهای ممنوعه در فاویسم بیش از هر چیز شامل ترکیباتی هستند که شواهد قوی‌تری برای ایجاد همولیز دارند؛ از جمله داپسون، متیلن بلو، راسبوریکاز، تافنوکوین و پرایماکین در دوزهای استاندارد. در مقابل، داروهایی مانند نیتروفورانتوئین در دسته‌هایی قرار می‌گیرند که ارزیابی دقیق‌تری لازم دارند و نباید بدون بررسی، صرفا ممنوع یا بی‌خطر نامیده شوند.

مهم‌ترین نکته این است که کمبود G6PD را هنگام دریافت هر داروی جدید به پزشک و داروساز اعلام کنید و از فهرست‌های عمومی و قدیمی برای تصمیم‌گیری خودسرانه استفاده نکنید. بروز ادرار تیره، زردی، ضعف شدید، رنگ‌پریدگی یا تنگی نفس پس از مصرف یک دارو می‌تواند نیازمند ارزیابی فوری باشد.

سوالات متداول 

آیا نیتروفورانتوئین برای افراد مبتلا به فاویسم ممنوع است؟

نیتروفورانتوئین در راهنمای CPIC در گروه خطر متوسط قرار دارد، نه گروه داروهای پرخطر قطعی. با این حال، گزارش‌های همولیز در افراد دارای کمبود G6PD وجود دارد و مصرف آن باید با ارزیابی پزشک انجام شود، به‌خصوص در بارداری یا وجود عوامل خطر دیگر.

آیا پرایماکین در فاویسم خطرناک است؟

بله. پرایماکین از مهم‌ترین داروهای مرتبط با کم‌خونی همولیتیک در کمبود G6PD است و پیش از مصرف آن باید وضعیت آنزیم بررسی شود. WHO برای برخی بیماران مبتلا به کمبود G6PD، رژیم‌های خاص و تحت نظارت را مطرح کرده است؛ بنابراین دوز و شرایط درمان اهمیت زیادی دارد.

آیا ایبوپروفن در فاویسم ممنوع است؟

شواهد فعلی از ممنوعیت مطلق ایبوپروفن حمایت نمی‌کنند. یک مرور سیستماتیک در کودکان مبتلا به G6PD deficiency خطر همولیز ناشی از ایبوپروفن را بسیار پایین گزارش کرده است؛ با این حال، مصرف هر دارو باید با توجه به شرایط فردی و مقدار مصرف انجام شود.

آیا افراد مبتلا به فاویسم باید تمام آنتی‌بیوتیک‌ها را کنار بگذارند؟

خیر. مشکل مربوط به برخی داروها و برخی شرایط خاص است، نه تمام آنتی‌بیوتیک‌ها. فهرست‌های قدیمی نیز در مواردی بسیار گسترده‌تر از شواهد امروزی بوده‌اند. انتخاب آنتی‌بیوتیک باید بر اساس نوع عفونت و وضعیت G6PD انجام شود.

آیا فاویسم در بارداری خطر بیشتری دارد؟

خود کمبود G6PD به معنی ممنوعیت تمام داروهای دوران بارداری نیست، اما انتخاب دارو حساس‌تر می‌شود. برای نمونه، درباره نیتروفورانتوئین در افراد مبتلا به G6PD و همچنین در اواخر بارداری نگرانی‌هایی مطرح شده است؛ بنابراین مصرف خودسرانه دارو در این دوران مناسب نیست.

منبع:

ncbi.nlm.nih.gov